Roma yağmalandıktan sonra, Efes nasıl zenginleşti ve dünyanın en önde gelen şehri oldu? Bu simgesel şehrin yükselişi ve düşüşü, modern uygarlığın sağladığı avantajları kanıksamış olan bizlere önemli dersler sunmaktadır. Toplum, hijyen konusundaki gelişmelere ve dünyanın en eski medeniyetlerinden bazılarının serpilmesini sağlayan Ege diyetine borçluydu sağlığını.

Tarihinin büyük bir bölümünde Efes, Akdeniz bölgesindeki en önemli ticaret merkezi ve Yunan şehri olarak kabul ediliyordu. Yaklaşık 3 bin yıl önce kurulan şehir, Küçük Asya’nın bereketli topraklarına ve çeşit çeşit mahsullerine erişim imkânı veren büyük limanı sayesinde zenginleşti. Akdeniz’e İstanbul ve kuzeydeki diğer limanlardan daha yakın olması da burayla ticareti kolaylaştırıyordu. Sayısız medeniyet tarafından kontrol edilen bölgeyi MÖ 334’te Büyük İskender fethetti. 
Ticaretle ilgilenmekle kalmayan Yunanlar tanrılara da tapıyordu. Özellikle de Artemis, Apollon’un ikiz kardeşi, ay ve av tanrıçası onlar için çok önemliydi. Efes halkı, en çok saygı duyulan tanrılarından biri olan Artemis’i onurlandırmak için Antik Dünyanın Yedi Harikası’ndan biri  kabul edilen,  kendi döneminin Vatikan’ı olarak tanımlanabilecek Artemis Tapınağı’nı inşa etti.

Görkemli amfiteatr 25 bin seyirci ağırlayabiliyordu. Şehir planlamacıları, nüfusun yüzde 10 kadarının gösterilere katılacağını öngörmüştü. Buradan yola çıkılarak, şehrin toplam nüfusunun bu sayının 10 katı, yani 250 bin olduğu düşünülüyor.Böyle bir nüfusu bir arada tutabilmek için halka açık alanlar (agora ) yaptılar, umumi tuvaletlerin ve suyun olduğu karmaşık bir sıhhi tesisat altyapısı inşa ettiler, hatta geceleri sokakları meşalelerle aydınlattılar. 
Çoksesliliğe de önem veriyorlardı; herkesin topluma katkı sağlaması amacıyla Yunanları, Romalıları, Mısırlıları ve Yahudileri bir araya getirdiler, kadınlara haklar tanıdılar. Antik dünyanın en büyük üçüncü kütüphanesi olan Celsus Kütüphanesi’ni inşa ettiler. Bulaşıcı hastalıkları tedavi etmek için kurdukları büyük bir tıp okulu vardı, bu okulun hastanesi dünya çapında “Ölümün Girmesine İzin Verilmeyen Yer” olarak biliniyordu. Belki de kalabalık şehir hayatının ürettiği sorunları gidermek için, dünyanın ilk psikiyatri hastanesi Efes’te kurulmuştu. Vatandaşların sağlığına özen gösterilmeseydi, Efes’in baskın kimliğini yüzyıllar boyunca sürdürmesi mümkün olamazdı.
Ancak, bölgede yaşayanların uzun ömürlerinin, son 20 yılda keşfedilen Mavi Bölgeler’le birlikte ortaya çıkan bir sebebi daha vardı. Tüm dünyadaki bu özel noktalar, şaşılacak derecede çok insanın 100 yıldan fazla yaşadığı bölgelerdir. Araştırmacılar Akdeniz diyetinin bunda önemli bir etken olduğunu belirledi. Uzmanlar, sağlıklı ve uzun bir yaşam için zeytinyağı gibi doymamış yağlar ve omega-3 bakımından zengin hamsi ve sardalya gibi küçük balıklarla birlikte taze ürünlerin tüketilmesi gerektiğini kanıtladı. Bölgedeki sofraları süsleyen mezelerin temel malzemeleri de anılan bu ürünlerdir. Yahudi, Yunan ve Osmanlı toplulukları tarifleri paylaşıp yeni yemekler bularak çeşitliliği arttırmışlardır. 
Sevilen yerel lezzetlerden biri de biber ve domates sosunun patlıcana doldurulmasıyla hazırlanıp sarımsak ve toz biberle çeşnilenen çığırtma’dır. En büyük rakibi ise genellikle salataya alternatif olarak yenilen enginardır. Her ikisi de mikrobiyomuzu besleyerek yaygın kronik hastalıklardan korunmamızı sağlayan besinler bakımından zengindir. Şüphesiz, modern tıptan önceki çağlarda bu çok değerli bir özellikti.
Şehir sakinleri mükemmel derecede sağlıklı olsa da MS 262 yılında Efes, Gotlar tarafından yerle bir edildi. Şehir kısmen restore edildiyse de eski görkemine bir daha kavuşamadı. Limanda biriken alüvyonlar da çöküşü hızlandırdı. Durgun suyun sebep olduğu sıtma, çevremizin ne kadar büyük önem taşıdığının kati bir göstergesi olarak, kalabalık şehri harap etti.  Nihayet depremlerin ve işgallerin zayıflattığı şehir 1500’lü yıllarda Osmanlılar tarafından fethedildi. Aynı yüzyıl sonunda Efes tamamen terk edildi, mirası ise arkeologlar, tarihçiler ve her yıl bölgeye akın eden binlerce ziyaretçiye kaldı.

Bu Sayıdaki Diğer Makaleler

Skylife Arşivi